عناوین این صفحه
محیط آرا بهارنیوز شکلات
کد خبر: ۱۱۲۶۴۷
فحش‌های جنسی، دیگر زن و مرد نمی‌شناسد؛

جا‌به‌جا شدن خطوط قرمز در جامعه

گروه جامعه: امروز رواج فحش‌های رکیک جنسی را در میان زنان و مردان کمابیش به یک‌اندازه می‌بینیم؛ این تحولی مهم است که نشانگر جا به جا شدن خطوط قرمز در جامعه است.

آنچه در زبان پارسی ناسزا، توهین یا فحش خوانده می‌شود، بخشی مهم و جالب توجه از فرهنگ عمومی است که اغلب همچون امری زشت و ناپسند نادیده انگاشته می‌شود. یعنی موقعیت مرافعه آمیزی که بستر ظهور ناسزا است به همراه رکاکتی که در ساخت زبانی فحش‌ها وجود دارد، باعث شده اغلب جامعه شناسان و روان شناسان آن را به مثابه پدیداری حاشیه‌ای و فرعی قلمداد کنند و در مقام موضوعی پژوهشی به رسمیت نشناسند. ناسزا عبارت است از یک کنش تهاجمی زبانی که در جریان آن انگاره‌ای زشت و تصویری خوار و فروپایه از دیگری در حضور خودش بیان می‌شود؛ یعنی هنگام تحلیل فحش‌ها باید به این نکته دقت کرد که پیش از هر چیز با یک ساخت زبانی و پس از آن با یک کنش ارتباطی سر و کار داریم. در هر ناسزا یک‌ترکیب زبانی معمولا رکیک و همواره ناپسند و خوار انگارانه وجود دارد که در زمینه‌ای اجتماعی و در جریان اندرکنش من و دیگری ابراز می‌شود. ناسزا و توهین از سوی دیگر با مفهوم انگاره و خودانگاره نیز ارتباط پیدا می‌کند؛ یعنی انگاره‌ای از دیگری را که به شکل اغراق آمیزی ناپسند و زشت و خوار است صورتبندی می‌کند و از آن جا که این تصویر را در حضور وی ابراز می‌دارد، شکلی از خشونت زبانی محسوب می‌شود. ناسزا اغلب در جمع و در شرایطی که بیش از دو نفر حضور دارند (مثل دعوای دو نفر در خیابان یا در یک مهمانی) تولید می‌شود اما گاه در کشمکش‌ها و گفت و گوهای دونفره هم (دعوای دو دوست در خلوت یا مرافعه‌های زناشویی) ممکن است تولید شود.
شکل خاصی از این رفتار را که در آن فرد زیر لب فحشی به دیگری می‌دهد اما دیگری آن را نمی‌شنود (مانند آنچه در زمان رانندگی از زبان رانندگان می‌شنویم) نمی‌توان ناسزاگویی واقعی دانست، چون دیگریِ آماج ناسزا آن را نمی‌شنود و باید به این شکل آن را نوعی پشت سرگویی یا خشونت کلامی غیرمستقیم دانست. اگر هنگام بروز این رفتار کسان دیگری حضور نداشته باشند، ناسزاگویی اغلب با صدایی آرام‌تر و زیرلب ابراز می‌شود و شکلی از گفت و گوی درونی است. ناسزاگویی مانند شعر و لطیفه امری جهانی است. در همه فرهنگ‌ها و همه دوران‌ها و همه زبان‌ها وجود داشته و دارد اما از سرزندگی جوک و والاتباری شعر محروم است و از این رو در عین رواج چشمگیرش، شکلی از گفتار ناپسند و ناشایست قلمداد می‌شود و برخلاف طنز و هجو و هزل که آمیختگی فحش با شعر یا جوک است، از نظر اخلاقی نکوهیده می‌شود.
این که کدام ساخت زبانی فحش تلقی شود تا حدود زیادی به بستر اجتماعی اش بستگی دارد. در برخی از فرهنگ‌ها که مثلا ایالات متحده نوپاتر و از نظر تاریخی تازه پا هستند، تعبیرهای جنسی و رکیک به سادگی در زبان به کار گرفته می‌شوند، بی آن که ناسزا محسوب شوند. در مقابل در برخی از فرهنگ‌های کهن از جمله ایران به کار بردن ضمیر دوم شخص مفرد (تو) به جای دوم شخص جمع (شما) گاه توهین‌آمیز است شکلی شدیدتر از همین الگو را در فرهنگ ژاپنی می‌بینیم که در آن به شکلی شگفت به کار بردن ضمیر اول شخص مفرد (من) در گفت‌و‌گوها می‌تواند مایه ناراحتی و احساس وهن باشد. در ایران زمین، از هزار سال پیش به این سو، واژه‌های فحش و ناسزا برای اشاره به این ساخت زبانی مورد استفاده قرار می‌گرفته اما پیش از آن بیشتر کلمه دشنام رواج داشته که امروز کاربردی ادبی پیدا کرده است.
 واژه دشنام به خوبی تمام آنچه را که تا این جا گفتیم، خلاصه می‌کند. چون دو بخش آن یعنی دُش به معنای بد و ناسزاوار و نام به معنای برچسب و اسم، پیوند میان انگاره و زبان و خوارشماری را همزمان به خوبی بازنمایی می‌کند. در منابع تاریخی همه تمدن‌ها به فحش و ناسزاهای گوناگون اشاره شده و موقعیت هایی شرح داده شده است که در آن شخصیت‌های تاریخی نامدار در معرض ناسزا قرار گرفته‌اند یا زبان به فحش گشوده‌اند. پژوهش درباره این موارد و بستر اجتماعی و بافت معنایی‌ای که در آن فحش تولید و درک می‌شده است، خود می‌تواند موضوع تحقیقی مفصل و جذاب باشد اما کلیتی که از این منابع بر می‌آید آن است که فحش دادن و ناسزاگفتن در ایران زمین امری ناپسند دانسته می‌شده و با یکی از سجایای اخلاقی عام ایرانیان یعنی ادب در تضاد بوده است.
 در دوران پس از اسلام هم توهین و ناسزا کاری عبث و زشت و نکوهیده قلمداد می‌شد. بسیاری از شاعران حتی هجوگویی را که شکلی هنرمندانه و ادیبانه از توهین است، طرد کرده‌اند و آن را در شأن خویش ندانسته اند. عفت کلام فردوسی در سراسر شاهنامه مثال زدنی است. در حالی که این متنی حماسی است و به درگیری و کشمکش جنگاورانی دشمن خو مربوط می‌شود و برخلاف حماسه‌های سایر تمدن‌ها حجم چشمگیری از گفت و گوهای میان پهلوانان هماورد و رجزهایشان را هم در بر می‌گیرد، بی آن که کوچک‌ترین سخن رکیک یا دشنام زشتی در آن راه یافته باشد. در عین حال شاعرانی هم داشته‌ایم که فحاش و پرخاشگر بوده و به هجوگویی خود می‌بالیده‌اند. مشهورتر از همه در این میان سوزنی سمرقندی است که به خاطر گزنده بودن ناسزاهای نهفته در شعرهایش به او لقب سوزنی داده بودند. دگردیسی الگوی ناسزاگویی مردمان مانند تحول در هر عنصر گفتمانی دیگری شایسته پژوهش و بررسی است و در این زمینه هم در ایران و هم در سطح جهانی کاری جدی انجام نشده و همه پژوهش‌ها محدود و جسته و گریخته بوده‌اند. فحش در ضمن گفتاری است که در زمان خشم بیان می‌شود و برانگیختن خشم را هم آماج می‌کند. به همان‌ترتیبی که جوک و لطیفه و شوخی با خنده و شادمانی نسبت دارند، فحش گویی با خشم همنشین است.
 از این‌رو با تحلیل فحش‌ها می‌توان رمزگان خشم و گفتمان‌های سازمان‌دهنده خشم در یک جامعه را دریافت. علاوه بر وضعیت موجود و عینی فحش‌گویی در یک جامعه، بررسی الگوی تحول آن و مسیر تکاملی‌اش هم بسیار آموزنده و کارگشا است. الگوهای سه گانه‌ای که پیشنهاد شد به ویژه از این رو اهمیت دارد که جوش خوردن لبه‌های گروه هایی اجتماعی را نشان می‌دهد که تا پیش از این با شکاف‌هایی جامعه شناسانه از خم جدا می‌شده‌اند و گفتمان‌هایی متفاوت و واگرا را در خود حمل می‌کرده اند. مهم‌ترین این لبه‌های درهم دوخته شده چنان که گفتیم به مرز میان زنان و مردان و کودکان و بزرگسالان مربوط می‌شود و باید مرزهای زمانی- مکانی را هم بدان افزود.
ویژگی غریب دیگر این است که گوینده و شنونده فحش اغلب فاصله مکانی چشمگیری با هم دارند. ظهور رسانه‌های نوین الکترونیکی و پیدایش شبکه‌های مجازی باعث شده کسی بتواند به کسی دیگر که گاه هزاران کیلومتر با او فاصله دارد فحش بدهد و طرف چند روز بعد این فحش را ببیند و دریافت کند و تماشاچیان دیگر هر یک در زمان و موقعیتی جداگانه به آن برخورد کنند و از آن آگاه شوند. این با یکی از ویژگی‌های بنیادین ناسزاگویی که همزمانی و هم مکانی است ناسازگار است و فحش گویی را از بستر اجتماعی مرسومش- که دعوا و مرافعه رویارو باشد- خارج می‌کند. به همین خاطر پیوند میان فحش و خشم در شبکه‌های مجازی تا حدودی سست شده است و فحش گویی با سنجیدگی و سلطه بیشتر بر زبان و محتوا انجام می‌گیرد.

 

ارسال دیدگاه شما

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر سیستم منتشر خواهند شد
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهند شد
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی باشد منتشر نخواهند شد
۱۳۹۶/۱۱/۲۴ -  شماره 4159
جستجو
جستجو
MP4
بالای صفحه